تاریخچه مسجد جامع خورموج

تاریخچه مسجد جامع خورموج
مقدمه

مسجد جامع خورموج در سال 1275 هجری قمری (اوایل دوره ناصری) توسط مرحوم ملا عبدالرضا امیری احداث که از آن زمان تا کنون طی دو مرحله تجدید بنا و توسعه داده شده و مهدیه ای هم در سه طبقه به آن الحاق گردیده است. مسجد از بدو تاسیس تاکنون خاستگاه مومنین و دینداران و مامنی برای تبلیغ معارف، ترویج و اعتلای دین مبین اسلام بوده و در تمام ایام بویژه اعیاد و سوگواری های ائمه و به طور خاص ماه های محرم و صفر و رمضان با استفاده از مبلغین و مروجین دینی، اهتمام خود را در ادای دین و جایگاه و رسالت خود به عنوان مسجد به اسلام و اهل بیت اطهار علیهم   ­السلام ایفا نموده است.

بررسی تاریخچه مساجد خورموج قبل از احداث مسجد جامع

محل اسکان اهالی قدیم قصبه و آبادی خورموج در نخلستان ها و کنار باغات و زمین های کشاورزی خود واقع در غرب جاده  (بلوار مسیر بوشهر – کنگان) و در حوالی بقعه میرارم بن سام بن نوح(ع) ، ­امامزاده سید دانیال و امامزاده شاه ابوالقاسم در خانه های گلی و خشتی بوده و در آنجا روزگار را سپری می کردند ؛ که بر اساس شنیده ها و نقل و قول ها در آن زمان دو یا سه مسجد در همان حوالی بنا شده بوده که اکنون آثاری از آنها موجود نمی باشد، ولی قدیمی تر ها، مکان آنها را که از بزرگان خود شنیده، بیان کرده و می کنند. یکی از آنها در ضلع شمالی آرامگاه خورموج (مقبره میرارم بن سام بن نوح) در قطعه زمینی تحت نام “نیمخر” که بعضاً آن قطعه زمین را “زمین مسجدی” یاد می کنند و مسجد دیگری کمی پایین تر از آن در محل باغ انجیر که تل بسیار کوچک و کم ارتفاعی که آن قطعه را تحت نام “تل مسجدی” خطاب می نمایند، که آثار کرسی و پی آن تقریبا تا چندی پیش موجود بوده و دیگری نیز، مسجدی در حوالی امامزاده شاه ابوالقاسم آدرس می دهند که اکنون از هیچکدام از آنها، نه آثاری موجود است و نه در جایی چیزی ثبت یا نوشته شده که قابل استناد باشد و از صحت و سقم اینکه کدامیک از این دو یا سه مسجد زودتر احداث شده، اطلاعاتی در دسترس نمی باشد.(پیوست شماره 1)

با نگاهی به کمی دورتر، نیبور آلمانی در کتاب خود (سفرنامه نیبور) در سفری که در سال 1764میلادی(معادل 1142 شمسی و 1177 قمری) در زمان کریم خان زند به بوشهر و نیز به خورموج داشت، در بخشی از خاطرات خود از سفر به خورموج، اشاره به حمله امیر گونه خان به خورموج و در امان ماندن مسجد آبادی و امامزاده از هجوم می نماید، که معلوم و مشخص نیست، کدامیک از مساجد پیش گفته و یا مساجد دیگری قبل یا بعد از آنها بوده باشد دارد.(پیوست شماره 2 )

تاریخچه مسجد جامع خورموج

مسجد جامع خورموج در سال1275 هجری قمری اوایل دوره ناصری در عهد قاجار و مصادف با سال 1237 هجری شمسی توسط مرحوم ملا عبدالرضا امیری (امیر زاده) فرزند مرحوم ملاعلی معروف به ملا عبدالرضای گَپ(بزرگ)، از خاندان اُمراء و کدخدایان که فردی شهیر و خوش نام می بود با کمک مالی مادرش که زنی خیر و نیکوکار بوده و زمین و هزینه ساخت مسجد را تامین کرده ، احداث گردید ؛ بطوری که قدما نقل کرده اند ، بعضی مسجد را مسجد دی ملا عبدالرضا (مادر ملا عبدالرضا) خطاب می نمودند.

محمد خان دشتی در آمد و شد ها و مواجهاتی که در زمان احداث قلعه ای که اکنون در مجاورت مسجد می باشد با مسجد داشته ، مبادرت به سرودن شعری به شرح زیر درباب تاریخچه مسجد نموده که آن شعر روی سنگی حک و بر روی ساختمان اولیه مسجد نصب می گردد، شعر نیز در قسمت “فی القطعات فی التاریخ” صفحات 157 و 158 دیوان محمد خان دشتی چاپ بمبئی که به خط آقا میرزا مهدی شیرازی در سال 1319 هجری قمری به چاپ رسیده است( پیوست شماره 3). هم چنین شعر در دفتر اول مربوط به محمد خان دشتی در قسمت قطعات و مطایبات در صفحه  169 کتاب شعر دشتی و دشتستان که بکوشش عبدالمجید زنگویی در سال 1364 شمسی تدوین شده مشاهده و تکرار گردیده است(پیوست شماره 4).

شعر محمدخان دشتی درباره احداث مسجد جامع خورموج و اشاره به تاریخ آن در قالب حروف ابجد در کتاب­های یاد شده، چنین است:

گشت این مسجد عالی چو بنا           از پی سجده و تسبیح  دعا

هــاتـفی تــهنیتِ تـاریـخش          گفت « مولاء من العبدرضا »

تاریخ احداث مسجد از عبارت “مولاء من العبدرضا” درون گیومه در مصراع آخر بیت دوم شعر، بر اساس حروف ابجد “1275 هجری قمری” استخراج و بانی آن ملا عبدالرضا معرفی می گردد.

لازم بذکر است که سنگ نبشته ای که شعر مربوط به تاریخ احداث و نام بانی و موسس مسجد جامع خورموج روی آن حک شده بود و روی بنای اولیه مسجد نصب بوده تا سال های منتهی به تجدید بنا (در سال 1343 شمسی) به روایت معمرین و سالخوردگان که در قید حیات می باشند و بعضی هم که بی واسطه از بزرگان خود شنیده اند، سنگ نبشته بر روی ساختمان مخروبه مسجد مشاهده گردیده که متاسفانه بر اثر حوادث طبیعی و همچنین اصابت ضربه، دستخوش نابودی قرار گرفته و مفقود شده است.

طرح، معماری و بناهای مسجد جامع خورموج

 

 

الف) بنای اول
تصویر سازی(سیاه قلم)

(بانی و موسس – مرحوم ملا عبدالرضا فرزند مرحوم ملاعلی امیری(امیر زاده) – 1275 هـ.ق)

بنابر موارد پیش گفته شده بنای اولیه مسجد جامع خورموج در سال 1275 هجری قمری (معادل 1237شمسی و 1858میلادی) توسط مرحوم ملا عبدالرضا احداث که مصالح به کار رفته در ساختمان مسجد سنگ، گچ و در مواردی ساروج ، و نیز پشت بام آن با کاه گل پوشش داده شده بود. مسجد دارای 8 ستون بزرگ با ابعاد  حدود 1/20 *1/20 متر که به صورت شمال و جنوب در دو ردیف 4 تایی که با طاقهای موازی از طرفین به صورت طاقی به هم مرتبط بوده که سقف مسجد بصورت هلالی و با سنگ و گچ پوشیده شده بود و مسجد را به صورت 3 ایوان یکپارچه شمالی و جنوبی و 5 دهنه شرقی و غربی تقسیم نموده بوده است ساختمان مسجد پس از گذشت قریب به یکصد سال از زمان احداث، به علت فوت مرحوم ملا عبدالرضا و عدم نگهداری و داشتن متولی یا متولیان خاصی متاسفانه با آسیب هایی که در گذر زمان و حوادث طبیعی متحمل می شود بخش اعظم آن تخریب می گردد.

            تصویر سازی(سیاه قلم)

در مورد تاریخ دقیق فوت مرحوم ملاعبدالرضا و اینکه چند سال پس از درگذشت ایشان مسجد تخریب شده است اطلاعات دقیقی وجود ندارد ، لازم بذکر است که در حوالی مسجد نیز بعضاً اموات دفن می شده است. که احتمالاً آن مرحوم در آن مکان دفن بوده باشد.

ب) بنای دوم

(بانی- مرحوم آشیخ عباس روان بُد 1343 – 1352 شمسی)

با گذشت مدت زمانی از احداث مسجد و فوت مرحوم ملاعبدالرضا و آسیب های وارد شده به ساختمان مسجد و تنگدستی اهالی و ناتوانی در تعمیر و مرمت و اینکه مسجد به مخروبه ای تبدیل گردیده بود در سال 1343 شمسی مرحوم آشیخ عباس روان بد با کمک فرزندان و اهالی محل ، تقریبا با همان سبک  و ستون های بزرگ و طاقی با این تغییر که در این مرحله برای پوشش سقف از تیر چوبی (چَندَل) و بوریا استفاده گردیده بود، مبادرت به بازسازی نمود.

در سمت غرب مسجد با فاصله وضوخانه ، سرویس بهداشتی ، چاه آب و حوضی چسبیده به آن امکان استفاده از آب برای وضو و امورات بهداشتی مهیا بوده است ، و در حیاط مسجد نیز دو اطاق یکی جهت چای خانه و دیگری جهت قلیان که در آن زمان در مساجد و تا چند سال پیش به عنوان یکی از اقلام پذیرایی پیشین در مراسم روضه خوانی های مسجد و مجالس ختم رواج داشته است، بنا شده بود. در حیاط مسجد 2 اصله نخل و یک درخت کنار وجود داشته است.

مرحوم آشیخ عباس روان بد متولد 1300 هجری شمسی ، در سال 1352 با عمر کوتاه ولی گران مایه و پربار بدرود حیات گفت که جسد ایشان مدتی جلوی درب مسجد جامع بصورت امانت دفن بود و سپس پیکر مطهر ایشان به قم منتقل گردیده و در آنجا به خاک سپرده شده است.

ج) بنای سوم

(بانی- مرحوم حاج محمود امیری – 1352 هـ.ش)

با توجه به حضور بیش از پیش مردم در مسجد و ازدیاد جمعیت و اینکه فضای موجود مسجد پاسخگوی جمعیت رو به افزایش و استقبال گسترده نوجوانان و جوانان اعم از زن مرد نبود و اینکه قطعه زمینی در سنوات قبل در ظلع شمالی مسجد توسط همسایگان قدیمی مسجد معروف به( آخوندها ) صرفا جهت توسعه شبستان مسجد اهدا گردیده بود ، در سال 1358 شمسی مرحوم حاج محمود امیری که از سال 1352 بعد از فوت مرحوم روان بد متولی مسجد گردیده بود با همت اهالی محل و کمک های مردمی مبادرت به بازسازی و توسعه فضای شبستان مسجد و یکپارچه کردن فضای قبلی با زمین اهدایی پیش گفته نمود که در ساختمان جدید مسجد از تیر آهن در قسمت ستون ها و روی سقف استفاده گردیده .

در سال 1381 شمسی خانه مجاور مسجد خریداری و مهدیه ای در سه طبقه (شامل زیر زمین و 2 طبقه) جهت مجالس و مراسم زنانه در آن احداث که موجب توسعه فضای صحن (حیاط مسجد ) گردید . به تدریج پوشش سقف حیاط مسجد و احداث آشپزخانه و بازسازی وضوخانه ، آبدارخانه ، سرویس بهداشتی و سردرب حیاط و مناره و دیوار های مسجد صورت پذیرفت که همه این امور در تمام ادوار از بدو تاسیس مسجد تا کنون با کمک عموم مردم به وقوع پیوسته است  .

شایان ذکر است مرحوم حاج محمودامیری در شهریور سال 1395 در سن 86 سالگی بدرود حیات گفت و جان را به جان آفرین تسلیم نمود.

پس از فوت آن مرحوم، فرزندان با کمک هیئت  امناء و سایرین، خدمتگذاری مسجد را برعهده دارند.

 

 پیوست ها:

پیوست شماره 1


پیوست شماره 2

 


پیوست شماره 3


پیوست شماره 4

دیدگاهتان را بنویسید

نشانی ایمیل شما منتشر نخواهد شد. بخش‌های موردنیاز علامت‌گذاری شده‌اند *